Khủng hoảng nhà ở xã hội: Cách ‘né’ nghĩa vụ xây nhà cho người nghèo

Doanh nghiệp, trong mục tiêu tăng cường an sinh xã hội, đề xuất lên các sở, ngành cấp tỉnh để được “chiều theo ý” và cấp tỉnh kiến nghị lên các cấp Trung Ương xem xét, nhằm được nộp tiền sử dụng đất thay vì xây nhà ở xã hội, nhằm đẩy mạnh công tác an sinh xã hội.

Đất quy hoạch nhà ở xã hội thành đất xây nhà liền kề

Nhiều doanh nghiệp hiện tại không muốn đầu tư vào việc dành 20% quỹ đất trong dự án phát triển nhà ở thương mại, khu đô thị để xây dựng nhà ở xã hội, mà họ chỉ mong muốn hoàn thành nghĩa vụ này bằng cách đóng tiền để giải quyết nhanh chóng.

Giới làm doanh nghiệp bất động sản có thể không còn xa lạ với quy trình né xây dựng nhà ở xã hội, trong đó “công thức” thông thường được sử dụng như sau: doanh nghiệp chủ đầu tư dự án đề xuất lên các cơ quan chức năng địa phương như sở, ngành, UBND cấp tỉnh; sau đó địa phương gửi văn bản đề xuất tới Chính phủ, các bộ, ngành liên quan; cuối cùng, thay vì dành quỹ đất 20% để xây dựng nhà ở xã hội, họ phải nộp một khoản tiền. Điều này đã gây ra tình trạng bỏ ngỏ trong việc cung cấp nhà ở cho người nghèo, đặc biệt là những người sống tại các đô thị lớn.

Mặc dù dự án khu đô thị mới Hoàng Văn Thụ, tọa lạc tại Hà Nội, với vị trí 54 Tân Mai, Q.Hoàng Mai và do Công ty CP Đầu tư phát triển đô thị Hoàng Mai (Công ty Hoàng Mai) làm chủ đầu tư, có diện tích hơn 22 ha và phải dành 20% quỹ đất để phát triển nhà ở xã hội, song cho đến đầu tháng 5 gần đây, chưa có bất kỳ công trình nhà ở xã hội nào được triển khai.

Theo tìm hiểu, từ tháng 4 – 6.2020, Công ty Hoàng Mai đã đề xuất xin thực hiện nghĩa vụ phát triển nhà ở xã hội tại dự án Louis City Hoàng Mai thông qua hình thức nộp tiền.

Sau khi Sở KH-ĐT Hà Nội đưa ra ý kiến vào tháng 8 năm 2020, UBND TP.Hà Nội đã phát hành một văn bản được ký bởi Phó Chủ tịch Nguyễn Quốc Hùng, báo cáo Thủ tướng để cho phép chủ đầu tư dự án Louis City Hoàng Mai thực hiện nghĩa vụ phát triển nhà ở xã hội bằng hình thức nộp tiền.

Theo quy hoạch chi tiết 1/500 được UBND TP.Hà Nội phê duyệt vào tháng 7.2007, dự án yêu cầu bàn giao lại cho thành phố hơn 22.000 m2 đất tại 12 ô có ký hiệu: LK5, LK7, LK17, LK20, LK21, LK22, LK35, LK36, LK37, LK38, LK39, LK40 với diện tích từ 879 m2 đến 3.482 m2 để tiến hành phát triển nhà ở xã hội sau khi đã đầu tư xây dựng hạ tầng kỹ thuật.

UBND TP.Hà Nội đã đề nghị Chính phủ cho phép chủ đầu tư thực hiện nghĩa vụ phát triển nhà ở xã hội bằng hình thức nộp tiền sử dụng đất theo sát giá thị trường, đúng quy định của Chính phủ và hướng dẫn của Bộ Tài chính, lý do là diện tích của 12 ô đất không lớn và không phù hợp để xây dựng nhà chung cư cao tầng, nhưng có thể tạo thành nhà ở liền kề thấp tầng, nhằm hạn chế tác động tăng dân số nếu phát triển nhà ở xã hội.

UBND TP.Hà Nội khẳng định rằng việc này sẽ không gây ảnh hưởng đến nhu cầu phát triển nhà ở xã hội, nhà ở tái định cư trên địa bàn thành phố…

Sau khi UBND TP.Hà Nội gửi báo cáo, Văn phòng Chính phủ đã chuyển văn bản đến các bộ như Xây dựng, Tài chính, TN-MT… trong tháng 8.2020, để nhận ý kiến về việc xây dựng nhà ở liền kề thấp tầng trên đất quy hoạch phát triển nhà ở xã hội tại dự án Louis City Hoàng Mai, và đề xuất cho chủ đầu tư thực hiện nghĩa vụ phát triển nhà ở xã hội bằng hình thức nộp tiền.

Tháng 9 năm 2020, Bộ Xây dựng đã đưa ra ý kiến rằng, nếu được Thủ tướng chấp thuận, UBND TP.Hà Nội cần căn cứ vào nhu cầu của thành phố để xác định vị trí và diện tích của một khu đất thay thế tại dự án Louis City Hoàng Mai, với mục đích sử dụng làm nhà ở xã hội, và diện tích này sẽ tương đương 20% diện tích toàn bộ dự án. Đồng thời, cần xác định chính xác số tiền phải nộp thay thế cho nghĩa vụ phát triển nhà ở xã hội theo quy định tại dự án đó.

Trong tháng 9 năm 2020, Chính phủ đã phê duyệt yêu cầu của UBND TP.Hà Nội và cho phép chủ đầu tư dự án Louis City Hoàng Mai thực hiện nghĩa vụ phát triển nhà ở xã hội bằng việc nộp tiền.

Dự án đô thị ở ngoại thành cũng không muốn xây nhà ở xã hội

Tại Hà Nội, dự án Noble Vân Trì (khu đô thị Noble Vân Trì) tại xã Kim Nỗ, huyện Đông Anh không chỉ là một dự án nằm ngoài vùng trung tâm, mà còn từ chối phát triển nhà ở xã hội bằng cách yêu cầu người dân đóng tiền.

Vào tháng 6 năm 2020, Bộ Xây dựng đã gửi một văn bản đến Văn phòng Chính phủ, trong đó đưa ra ý kiến về việc chủ đầu tư dự án khu đô thị Noble Vân Trì, công ty TNHH Noble Việt Nam, mong muốn thực hiện nghĩa vụ phát triển nhà ở xã hội bằng hình thức nộp tiền thay vì bố trí 20% quỹ đất để xây dựng nhà ở xã hội.

Căn cứ quy định pháp luật và điều kiện cụ thể của dự án, Bộ Xây dựng nhận thấy có thể xem xét cho phép dự án khu đô thị Noble Vân Trì trên địa bàn H.Đông Anh không bố trí quỹ đất 20% để xây dựng nhà ở xã hội. Thay vào đó, Bộ Xây dựng sẽ đề xuất bố trí quỹ đất khác tương ứng với 20% diện tích đất tại dự án, và thực hiện việc giao đất, cho thuê đất, xác định giá đất để thu tiền sử dụng đất đối với diện tích 20% quỹ đất xây dựng nhà ở xã hội tại khu đô thị Noble Vân Trì theo đúng quy định pháp luật.

Trong Báo cáo Chính phủ về Đề án xây dựng ít nhất 1 triệu căn hộ nhà ở xã hội, Bộ Xây dựng đã chỉ ra một số nguyên nhân dẫn đến việc doanh nghiệp không mặn mà phát triển nhà ở xã hội. Những nguyên nhân này bao gồm sự khống chế mức trần lãi suất, thủ tục thực hiện dự án phức tạp và ưu đãi chưa đủ hấp dẫn. Vì vậy, hầu hết các doanh nghiệp đã lựa chọn thực hiện nghĩa vụ phát triển nhà ở xã hội bằng cách nộp tiền thay vì xây dựng nhà.

Bên cạnh đó, kể từ khi gói 30.000 tỉ đồng đã được giải ngân hết, Nhà nước không cung cấp thêm gói hỗ trợ tương tự, dẫn đến tình trạng thiếu nguồn vốn rẻ để phát triển thị trường nhà ở xã hội. Trong khi đó, doanh nghiệp không thể vay vốn với lãi suất thương mại để xây dựng nhà ở xã hội.

TP.Hà Nội, cùng với nhiều địa phương khác, đang đối mặt với tình trạng quỹ đất phát triển nhà ở xã hội không đủ và thiếu sự chú trọng, đồng thời quỹ đất 20% tại các dự án nhà ở thương mại cũng không được ưu tiên để xây dựng nhà ở xã hội.